ایرجمیرزا با نگاه تعلیمیاش، گلگلاب با شکوه حماسیاش، یمینی شریف با ندای مهربانانهاش و شعبانی با زبان کودکانهاش، همگی در یک هدف مشترک بودهاند: ساختنِ «ایرانِ فردا به دستِ کوکان ایران».
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: نظام آموزشی هر کشور، در کنار انتقال دانش آکادمیک، وظیفهای سترگ بر دوش دارد که «جامعهپذیری» و «تربیت هویتمند» شهروندان است. در ایران، این امر از بدو تأسیس مدارس نوین، پیوندی وثیق با ادبیات و بهویژه «شعر» داشته است. برای نسلهای متمادی در ایران، نخستین مواجهه با مفهوم «ایران» و «وطن»، نه از طریق نقشههای جغرافیایی، بلکه از مجرای کلمات موزون و اشعاری بوده است که در کتابهای فارسی دبستان، جانمایۀ عاطفی دانشآموزان را با عشق به سرزمین گره زدهاند. حال و در روزهای بازگشایی مدارس نگاهی داریم به سیر تحول این اشعار و ردپای شاعرانی که کلماتشان، الفبای میهندوستی را برای کودکان این سرزمین مشق کرده است.
خشت اول؛ ایرجمیرزا و تولد ادبیات تعلیمی کودک
ایرجمیرزا (جلالالممالک) را باید از پیشگامان شعر کودک و نوجوان در ایران دانست. او با درک نبوغآسای خود از روانشناسی مخاطب، زبانی ساده، بیآلایش و در عین حال عمیق را برای کودکان برگزید. ورود اشعار او به کتابهای درسی، همزمان با نخستین تلاشهای دولت برای یکسانسازی متون آموزشی، نقطه عطفی بود که ادبیات را از برج عاجِ «نخبگان» به نیمکتهای «دبستان» کشاند.
مشهورترین اثر او که قریب به یک قرن در حافظه شنیداری ایرانیان باقی مانده، قطعهای است که با آغاز «ما که اطفال این دبستانیم»، تصویری جمعی از تعلق به خاک وطن ترسیم میکند. این شعر تنها یک آموزش ادبی نیست؛ بلکه نوعی «بیانیه هویت» است که کودک را در جایگاه سرباز کوچک وطن قرار میدهد:
ما که اطفال این دبستانیم
همه از خاک پاک ایرانیم
همه با هم برادر وطنیم
مهربان همچو جسم با جانیم
اشرف و اَنجَبِ تمام ملل (شریفترین و نجیبترین)
یادگار قدیم دورانیم
وطن ما به جای مادر ماست
ما گروه وطن پرستانیم
شکر داریم کز طفولیت
درس حُب الوطن همی خوانیم
چون که حبِ وطن ز ایمان است
ما یقیناً ز اهل ایمانیم
گر رسد دشمنی برای وطن
ما نخستین حریف میدانیم
در ره عزّت و بقای وطن
جان و دل رایگان بیافشانیم
این اشعار در قالب تعلیمی، با زبانی ساده، حس تعلق کودکان به ایران و درس «حُبالوطن» را به شکلی نهادینه منتقل کرده است. ایرجمیرزا با هوشمندی، مفاهیم انتزاعی وطندوستی را به عینیترین شکل ممکن برای ذهن کودک تصویرسازی کرد.
شکوهِ «ای ایران»؛ گلگلاب و سرود پایداری
در میان اشعار میهنی، برخی فراتر از متن کتاب درسی رفته و به بخشی از هویت صوتی و ملی ایرانیان بدل شدهاند. شعر «ای ایران، ای مرز پرگهر» سروده دکتر حسین گلگلاب، نمونهای بارز از این دست است.
این اثر که در دورهای در کتاب فارسی پنجم دبستان به دانشآموزان معرفی میشد، بیش از آنکه یک درس ادبی باشد، یک سرودِ ملیگونه است که روحی از پایداری و دفاع را در جان دانشآموز میدمد:
ای ایران، ای مرزِ پُر گهر
ای خاکت، سرچشمه هنر
دور از تو اندیشه بدان
پاینده مانی و جاودان
ای دشمن، ار تو سنگ خارهای من آهنم
جان من فدای خاکِ پاکِ میهنم
مهر تو چون شد پیشهام
دور از تو نیست اندیشهام
در راه تو، کِی ارزشی دارد این جان ما؟
پاینده باد خاکِ ایران ما
این شعر با ترکیبِ حماسه و تغزل، عشق به میهن را نه یک شعار، بلکه یک ضرورتِ وجودی تعریف میکند. دکتر گلگلاب با زبانی فاخر و استوار، پیوندی میان «خاک» و «هنر» ایجاد کرد که بعدها در ذهن دانشآموزان به ستونی استوار برای هویت ملی بدل گشت.
نغمههای کودکانه؛ اسدالله شعبانی و پیوند با طبیعت
در دهههای اخیر، ادبیات کودک به سمت زبانی ملموستر و عاطفیتر حرکت کرده است. اسدالله شعبانی، شاعر پیشکسوت ادبیات کودک و نوجوان، با سرودن قطعه آهنگین «زیبا زیبا زیبایی، ای ایران!»، توانست مفهوم وطن را از دریچه زیباییهای طبیعی ایران برای کودکان اول دبستان تعریف کند:
زیبا زیبا زیبایی، ای ایران!
میهن خوب مایی، ای ایران!
هم کوه و جنگل داری، هم دریا
هم باغ و بستان داری، هم صحرا
من یک دنیا خاکت را دارم دوست
من این خاکِ پاکت را دارم دوست
پرچمِ سه رنگت را دارم دوست
ایرانِ قشنگم را دارم دوست
این شعر با تکیه بر تصاویر ملموس همچون کوه، جنگل، دریا و صحرا، به کودک میآموزد که ایران نه یک مفهوم سیاسی پیچیده، بلکه سرزمینی است با زیباییهای بصری که باید آن را ستود. شعبانی با این اثر، پایههای عاطفی میهندوستی را در نخستین سالهای تحصیل بنا مینهد.
یمینی شریف؛ بیش از ۵۵ سال در کتابهای درسی
در میان شاعرانی که برای کودکان ایران سخن گفتند، عباس یمینی شریف جایگاهی ویژه دارد. او که ۲۲ سال مدیر مدرسه بود و از ابتدا در مجله کیهان بچهها فعالیت داشت، اشعارش ۵۵ سال در کتابهای درسی دبستان منتشر میشد، برای سنگ مزار خود این شعر را سروده است:
من نغمه سرای کودکانم
شاد است ز مهرشان روانم
عباس یمینیِ شریفم
گیرید ز کودکان نشانم
شعر «فرزندان ایران» یمینی شریف که با مطلع «ما گلهای خندانیم» شناخته میشود، شاید شنیدنیترین نغمه دوران دبستان باشد. این شعر، مسئولیتِ «آبادانی» و «آزادگی» را مستقیماً به دوش کودکان میگذارد:
ما گلهای خندانیم
فرزندان ایرانیم
ایران پاک خود را
مانند جان میدانیم
ما باید دانا باشیم
هشیار و بینا باشیم
از بهر حفظ ایران
باید توانا باشیم
آباد باش ای ایران
آزاد باش ای ایران
از ما فرزندان خود
دلشاد باش ای ایران
این اثر که در دهههای مختلف آموزشی حضور مستمر داشته است، پیوندی طبیعی و ذاتی میان «دانایی» و «میهندوستی» برقرار میکند. یمینی شریف در این ابیات، دانشآموز را نه یک تماشاگر، که کنشگری برای آیندهی ایران تصویر میکند.
رد پای بزرگان در کتب درسی و مشقِ هویت برای فردا
علاوه بر اشعار ویژه کودکان، کتابهای فارسی دبستان همواره پلی بودهاند میان ذهن کودک و بزرگان ادب فارسی. فردوسی، حکیم بزرگ توس، در تمامی سالهای نظام آموزشی ایران، حضوری حیاتی داشته است. بیت «چو ایران نباشد تن من مباد»، عصارۀ تمامی اشعار میهنی است که به صورت غیرمستقیم در ذهن دانشآموز رسوخ کرده است. همچنین اشعار شاعران معاصر نیز، در قالب سرودها و متون تکمیلی، سعی در پروراندن حس ملی در مخاطبان داشتهاند. این حضور نشاندهنده آن است که سیاستگذاران آموزشی ایران، همواره بر این باور بودهاند که هویت ایرانی بدون اتکا به میراث کلاسیک و صدای شاعران معاصر، ابتر باقی میماند.
مرور تاریخچۀ اشعار میهنی در کتابهای دبستان، نشان میدهد که این متون صرفاً ابزارهای آموزشی نبودهاند؛ بلکه «کپسولهای هویتی» بودهاند که در حافظه جمعی کودکان ایران ذخیره شدهاند. از ایرجمیرزا با نگاه تعلیمیاش، تا گلگلاب با شکوه حماسیاش، و از یمینی شریف با ندای مهربانانهاش تا شعبانی با زبان کودکانهاش، همگی در یک هدف مشترک بودهاند: ساختنِ «ایرانِ فردا به دستِ کودکان ایرانی».
اگر امروز میبینیم که مفهوم «ایران» با وجود تمامی فراز و فرودها، همچنان کانون وحدت و دلبستگی ملی است، بخشی از آن را باید در همین کلماتِ ساده اما عمیقِ کتابهای دبستان جستوجو کرد. این اشعار، خشتهای اولیه بنایِ میهندوستی در جان و روانِ ملتی هستند که قرار است پاسداران این خاک باشند.
کد مطلب 6948559 
طاهره تهرانی
-
خاتمِ گمشده را باز بجو ای ایران! که بدان حلقه جهان زیر نگین ما بود
-
شاعران در روز پرچم برای ایران شعر خواندند
-
این ملودی ۱۵۰ ساله هنوز برای ایران جوان میخواند
-
خود بنده فرهنگ درخشان تو آمد؛ آن قوم که از روی طمع، بنده تو را خواست
-
«زمستان» اخوان؛ وقتی یک شعر، شناسنامه یک شکست تاریخی شد
-
وقتی دلتنگیِ تبعید به سرود وطن بدل میشود
-
وطنی که منزوی به تنش شعر پوشاند/ ایران، یک عاشقانه با ضرباهنگ حماسه
-
نامِ تو را بر صخرهای بیمرگ کندند؛ ایرانِ من! ای یادگارِ یادگاران
-
ای وطن! با تو بستهام عهدی/ جانم از آنِ توست، تن تا هست
-
اسطوره، حماسه و تاریخ در رگهای یک ترانه؛ «عشق جاویدان من، ایران من»
-
«خاک وطن که رفت…» فریاد خشم و حسرت میرزاده عشقی
-
میلاش؛ جلوه ای از طبیعت بکر گیلان در اشکورات
-
حجتالاسلام اعوانی : حفظ جمهوری اسلامی مسئولیت دینی و شرعی است
-
قایقرانان کانوی زن ایران: رقابت سختی بود؛ عملکرد خوبی داشتیم
-
۸ پل تخریبشده هرمزگان در کمتر از ۵۵ روز بازسازی شدند
-
گم شدن انتخاب
-
عبدی: دیگر به نیمکت تیم ملی برنمیگردم؛ تمام تبعات فنی را میپذیرم
-
فاطمه محیطیزاده دیسکالیفه شد
-
از بوکس تا قایقرانی؛ قویدل: دوست داشتم مدال خوشرنگ تری بگیریم
-
آمادگی آبفای منطقه ۲ تهران برای بارشهای پاییزی
-
۶ کشته و مصدوم در ۲ تصادف مرگبار فیروزآباد
-
خشم نتانیاهو از سخنرانی برای صندلیهای خالی+ فیلم و عکس
-
صهیونیست درمانده؛ صدای خالی صندلیها از تو بیشتر است
-
ادعاهای بیاساس ولیعهد کویت علیه ایران
-
اعلام نتایج اولیه کنکور سراسری ۱۴۰۵ در نیمه اول مهر
-
شهردار نیویورک: نتانیاهو در سازمان ملل دروغهای خود را تکرار کرد
-
قلعهنویی: عذرخواهی میکنم اما مطمئنم بهتر میشویم
-
ارزیابی سرمربی ازبکستان از عملکرد ایران؛ در جریان بازی خطرساز نشد
-
منان رئیسی: حضور مردم در دفاع از کشور کمتر از عملیات نظامی نیست
-
رئیسجمهور چین: با ترامپ درباره چندین موضوع به تفاهم رسیدیم
-
۳ خودرو در محور مشهد – فریمان یک فوتی و ۵ مصدوم بر جا گذاشت
-
روزنامههای ورزشی پنجشنبه دوم مهر ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی پنجشنبه دوم مهر ۱۴۰۵
-
روزنامههای صبح پنجشنبه دوم مهر ۱۴۰۵
- خرید اپل ایدی
- شمش نقره
- کلینیک ترک اعتیاد تهران
- دوربین مداربسته
- مبلمان اداری
- جراح بینی تهران
- بلکا
- جراح بینی در تهران
- لوازم تحریر
- خرید طلای آب شده
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مداحی اربعین
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- فروش مواد شیمیایی
- قیمت ایمپلنت
- قطعات لباسشویی
- آموزشگاه تیزهوشان
- بلیط هواپیما
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه